Ποτίδαιον ή Ποσείδιον, Κάρπαθος

Sites in Greece (Μνημεία Ελλάδας) | Greek Sites Worldwide (Μνημεία Εξωτερικού)

ENGLISH

Τα Πηγάδια αποτελούν την πρωτεύουσα όπως και το κυριότερο λιμάνι του νησιού. Βρίσκονται στη νοτιοανατολική πλευρά του νησιού και ταυτίζονται με τη χωροθέτηση της αρχαίας πόλης του Ποσειδίου. Μάλιστα εάν κάποιος προσεγγίσει την κορυφή του λόφου θα είναι σε θέση να παρατηρήσει τα σωζόμενα τμήματα της αρχαίας ακρόπολης και των Κυκλώπειων τειχών που την προστάτευαν.

Σήμερα η πόλη των Πηγαδιών προσφέρει όλες τις ανέσεις στους κατοίκους αλλά και στους επισκέπτες της. Χωρίς αμφιβολία από άποψης τουρισμού, είναι η αρτιότερα οργανωμένη περιοχή του νησιού, ενώ σε κοντινή σχετικά απόσταση από το κέντρο της βρίσκονται καθαρές και οργανωμένες παραλίες όπως η Κυρά Παναγιά, ο Άγιος Νικόλαος και η Αμμοοπή που απέχει 6,5 χιλιόμετρα προς τα νότια.

Κατά την περιήγησή σας στην πόλη θα μπορέσετε έχετε τη δυνατότητα να απολαύσετε εικόνες και γεύσεις ενός αυθεντικού αιγαιοπελαγίτικου νησιού ενώ εντύπωση θα σας προκαλέσουν τα μεγάλα κτίρια που είναι αποτέλεσμα των κεφαλαίων που έστελναν οι πετυχημένοι Έλληνες της Αμερικής τις δεκαετίες του 70 και του 80.

Ορισμένα από τα αξιοθέατα που θα σας προτείναμε να επισκεφτείτε κατά την παραμονή σας εδώ είναι τα ερείπια του παλαιοχριστιανικού ναού της Αγίας Φωτεινής που βρίσκεται στη θέση "Άφωτη" της παραλίας και σύμφωνα με τους ιστορικούς είναι χτισμένη επάνω στα ερείπια του Ιερού των Διόσκουρων. Επιπλέον μπορείτε να επισκεφτείτε το παρεκκλήσι της Αγίας Κυριακής που βρίσκεται 2,5 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά των Πηγαδίων και προσφέρει μια καταπληκτική θέα. Τέλος μια πολύ καλή επιλογή θα ήταν η επίσκεψη στη σπηλιά του Ποσειδώνα που βρίσκεται στην περιοχή Μύλοι και αποτελούσε είτε έναν λαξευμένο τάφο είτε ένα Ιερό αφιερωμένο στην Αφροδίτη.

Ιστορία

Το αρχαίο Ποτίδαιον ή Ποσείδιον, όπως το ονομάζει στα ρωμαϊκά χρόνια ο γεωγράφος Kλαύδιος Πτολεμαίος, βρισκόταν στη σημερινή πρωτεύουσα του νησιού Κάρπαθος, στο μυχό του όρμου των Πηγαδιών. Αποτελούσε κατά τους ελληνιστικούς χρόνους εδαφικό εξάρτημα (κτοίνα) και επίνειο της πόλεως Καρπάθου, μιας από τις τρεις αρχαίες πόλεις του νησιού (οι άλλες ήταν η Aρκέσεια και η Bρυκούς). Ακμή σημειώθηκε στο Ποτίδαιον κατά τους ρωμαϊκούς και τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους.

Τα παλαιότερα ίχνη κατοίκησης στην περιοχή ανάγονται, σύμφωνα με επιφανειακά ευρήματα, στην Υστερη Nεολιθική / Πρώϊμη Εποχή του Χαλκού. Ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα για την περίοδο αυτή είναι ένα λίθινο ειδώλιο γυναικείας θεότητας που χρονολογείται γύρω στο 3000 π.X. και σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. 

Στους μινωικούς και στη συνέχεια και στους μυκηναϊκούς χρόνους, στην πεδινή παραλιακή έκταση νοτιοδυτικά του σημερινού κτηρίου του Eπαρχείου, αναπτύχθηκε ένας σημαντικός οικισμός. Η παλαιότερη φάση του τοποθετείται στη Mεσομινωική /Yστερομινωική IA περίοδο, ενώ πρόσφατη ανασκαφή έφερε για πρώτη φορά στο φως κτιριακά λείψανα και τρεις κλιβάνους που ανήκουν στη νεώτερη, μυκηναϊκή φάση του (Yστεροελλαδική IIIA-IIIB). Μυκηναϊκή ακρόπολη ίσως υπήρχε στο λόφο Bουνός, πάνω από το λιμάνι των Πηγαδίων, όπου όμως τα σωζόμενα λείψανα συνδέονται με την ελληνιστική ακρόπολη. Το νεκροταφείο του οικισμού βρισκόταν στα νοτιοδυτικά, στις θέσεις Aνεμόμυλοι, Σκόπη και Μακέλλι, όπου και αποκαλύφτηκε το 1949 τάφος της Υστεροελλαδικής ΙΙΙΑ/ΙΙΙΒ περιόδου με πλήθος αγγείων. Ενδείξεις για ύπαρξη δεύτερης μινωικής εγκατάστασης εντοπίστηκαν και στο βόρειο άκρο του κόλπου των Πηγαδιών, στη θέση Βρόντη. 

Το Ποτίδαιον των ιστορικών χρόνων πρέπει να περιοριζόταν στην πεδινή έκταση γύρω από το λιμάνι. Τα έως σήμερα γνωστά αρχαιολογικά κατάλοιπα και ευρήματα δεν είναι παλαιότερα των ελληνιστικών χρόνων. Την περίοδο αυτή οι πόλεις της Καρπάθου είχαν ενσωματωθεί στο ροδιακό κράτος ως δήμοι του. Η πόλις Κάρπαθος, στην οποία ανήκε η ''κτοίνα Ποτιδαιέων'', αναφέρεται στις επιγραφές ως δήμος Kαρπαθιοπολιτών. Η ακρόπολη του ελληνιστικού Ποτιδαίου, όπου σύμφωνα με επιγραφικές μαρτυρίες υπήρχε ιερό της Λινδίας Αθηνάς και ιεροθυτείον, βρισκόταν στο λόφο βορειοανατολικά του σημερινού λιμανιού, ενώ στις τριγύρω πλαγιές πρέπει να απλωνόταν η νεκρόπολη, όπως έδειξε η αποκάλυψη σποραδικών τάφων. Τάφος μνημειώδους μορφής λαξευτός στο βράχο διατηρείται και στη θέση Mύλη, νοτιοδυτικά των Πηγαδιών, ενώ δύο αγροτικού χαρακτήρα ιερά λαξευτά στο βράχο υπάρχουν στα περίχωρα νότια των Πηγαδιών. Το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε κατά τους ελληνιστικούς χρόνους η ''κτοίνα Ποτιδαιέων'' με την ακρόπολή της για την άμυνα ολόκληρου του νησιού, μαρτυρεί τιμητικό ψήφισμα με το οποίο τιμάται ο Καρπαθιοπολίτης Παμφυλίδας Ιέρωνος, γιατί μαζί με τους κατοίκους του Ποτιδαίου απέκρουσε τον 2ο π.Χ. αι. επίθεση των Κρητών πειρατών.

Κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, με τις ευνοϊκές συνθήκες που επεκράτησαν με την Pax Romana και χάρις στο φυσικό λιμάνι του, το Ποτίδαιον φαίνεται πως γνώρισε σημαντική ανάπτυξη, έτσι ώστε ο Kλαύδιος Πτολεμαίος να το χαρακτηρίζει τον 2ο αι. μ.X. ως πόλη. Η ανάπτυξη συνεχίστηκε και στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους (4ος-6ος αι. π.X.), όπως δείχνουν οι τρεις τουλάχιστον βασιλικές που έχουν έως τώρα αποκαλυφτεί. H μία από αυτές βρισκόταν στους νοτιοδυτικούς πρόποδες της ακρόπολης και σήμερα δεν είναι ορατή. Οι δύο άλλες αποκαλύφτηκαν στη δυτική παραλία του κόλπου των Πηγαδιών. Η πρώτη είναι επισκέψιμη, στη θέση Άφωτη και η δεύτερη ακόμη ανασκάπτεται, στη θέση Βρόντη.

Στους ταραγμένους αιώνες που ακολούθησαν το Ποτίδαιον φαίνεται πως εγκαταλείφτηκε και οι κάτοικοι του αποσύρθηκαν στο Απέρι, όπου τοποθετείται η πόλις Κάρπαθος. Η περιοχή γύρω από το λιμάνι άρχισε και πάλι να κατοικείται συστηματικά στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αι. Από το 1894 το Ποτίδαιον είναι πρωτεύουσα του νησιού.

Μνημεία

Oι σωζόμενες αρχαιότητες στο λόφο της ακρόπολης του Ποτιδαίου χρονολογούνται στους ελληνιστικούς χρόνους και βρίσκονται στη δυτική πλαγιά του λόφου, προς την πλευρά του λιμανιού. Ανάμεσα τους περιλαμβάνονται μια επιγραφή, τμήμα οχυρωματικού τοίχου καθώς και τμήματα αναλημματικών τοίχων. 

Στο σύγχρονο νεκροταφείο, στον αυλόγυρο που το κλείνει από την πλευρά της θάλασσας, διακρίνεται εντοιχισμένη επιγραφή-τιμητικό ψήφισμα για τον αυτοκράτορα Τραϊανό, σωτήρα και ευεργέτη του δήμου Καρπαθιοπολιτών και της κτοίνας Ποτιδαιέων. Χαμηλότερα στην ίδια πλευρά, είναι ορατός από την πλευρά της θάλασσας, τοίχος ισοδομικής τοιχοδομίας, πιθανώς του 4ου αι. π.X., ο οποίος θεωρείται οχυρωματικού χαρακτήρα. Aναλημματικοί αντίθετα είναι οι τοίχοι που σώζονται στο υψηλότερο τμήμα της πλαγιάς και είναι κτισμένοι με πολυγωνικούς δόμους. O πρώτος από βόρεια σώζεται σε σημαντικό ύψος, ενώ ο δεύτερος που διατηρείται σε μεγάλο μήκος, βρίσκεται αμέσως κάτω από την κορυφή του λόφου.

Στο βορειότερο τμήμα της πλαγιάς υπάρχει υπόγεια δεξαμενή συγκέντρωσης ομβρίων υδάτων, επιχρισμένη εσωτερικά με υδραυλικό κονίαμα. Παρόμοιες δεξαμενές είναι γνωστές από τις ακροπόλεις και των άλλων αρχαίων πόλεων της Καρπάθου. Άλλη υπόγεια σπηλαιώδης κατασκευή με κτιστή ορθογώνια είσοδο είναι ορατή βορειοανατολικότερα. Σύμφωνα επίσης με προφορικές μαρτυρίες, τείχη εντοπίστηκαν κατά την ανέγερση οικοδομών και στους νοτιοδυτικούς πρόποδες της ακρόπολης. Σήμερα όμως δεν διατηρούνται ίχνη τους.

Στην ίδια περιοχή πρέπει να βρισκόταν και η παλαιοχριστιανική βασιλική της ακρόπολης, από την οποία προέρχονται τα αρχιτεκτονικά μέλη και λίθινη κολυμβήθρα που σήμερα βρίσκονται συγκεντρωμένα στην πλατεία του Επαρχείου.

Πηγή
http://www.ancientencyclopedia.ga
http://culture.gr
https://el.wikipedia.org

Ίχνη νεολιθικού οικισμού στην Κάρπαθο

ENGLISH

Νέα δεδομένα για την προϊστορία του Αιγαίου φέρνει η ανασκαφή νεολιθικού οικισμού στη θέση Βουνό στη νότια Κάρπαθο. 

Τα παλαιότερα ίχνη κατοίκησης στην περιοχή ανάγονται, σύμφωνα με επιφανειακά ευρήματα, στην Υστερη Nεολιθική / Πρώϊμη Εποχή του Χαλκού. Ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα για την περίοδο αυτή είναι ένα λίθινο ειδώλιο γυναικείας θεότητας που χρονολογείται γύρω στο 3000 π.X. και σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο.

Στους μινωικούς και στη συνέχεια και στους μυκηναϊκούς χρόνους, στην πεδινή παραλιακή έκταση νοτιοδυτικά του σημερινού κτηρίου του Eπαρχείου, αναπτύχθηκε ένας σημαντικός οικισμός. Η παλαιότερη φάση του τοποθετείται στη Mεσομινωική /Yστερομινωική IA περίοδο, ενώ πρόσφατη ανασκαφή έφερε για πρώτη φορά στο φως κτιριακά λείψανα και τρεις κλιβάνους που ανήκουν στη νεώτερη, μυκηναϊκή φάση του (Yστεροελλαδική IIIA-IIIB). Μυκηναϊκή ακρόπολη ίσως υπήρχε στο λόφο Bουνός, πάνω από το λιμάνι των Πηγαδίων, όπου όμως τα σωζόμενα λείψανα συνδέονται με την ελληνιστική ακρόπολη. Το νεκροταφείο του οικισμού βρισκόταν στα νοτιοδυτικά, στις θέσεις Aνεμόμυλοι, Σκόπη και Μακέλλι, όπου και αποκαλύφτηκε το 1949 τάφος της Υστεροελλαδικής ΙΙΙΑ/ΙΙΙΒ περιόδου με πλήθος αγγείων. Ενδείξεις για ύπαρξη δεύτερης μινωικής εγκατάστασης εντοπίστηκαν και στο βόρειο άκρο του κόλπου των Πηγαδιών, στη θέση Βρόντη. 

Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, λίθινα εργαλεία, πλήθος από μυλόπετρες και εντυπωσιακή κεραμική έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη του καθηγητή στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Μανόλη Μελά, ο οποίος είχε συνεργάτες την αρχαιολόγο Αννα Κλις και μεταπτυχιακούς φοιτητές από την Ελλάδα, το Μεξικό, την Αργεντινή και τη Γαλλία.

Ο οικισμός χρονολογείται στην Τελική Νεολιθική Εποχή (4500-3200 π.Χ.) και έχει ίχνη συνεχούς κατοίκησης μέχρι την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (γύρω στο 1800 π.Χ.).

«Τα μέχρι τώρα ευρήματα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρξε ''μινωικός αποικισμός'', αλλά ενδογενείς διαδικασίες που αναπτύχθηκαν στην Κάρπαθο. Ο οικισμός κατοικούνταν για χιλιάδες χρόνια, απλώς άλλαξε η παραγωγική διαδικασία για τους κατοίκους του, δεν υπήρξε αποικισμός από αλλού», λέει στο «Εθνος» ο κ. Μελάς, προσθέτοντας ότι στα νησιά του Αιγαίου δεν ταυτοποιείται εύκολα συνεχής κατοίκηση από την Τελική Νεολιθική μέχρι την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.

«Με την εισαγωγή της μινωικής αγροτικής τεχνολογίας, όπως λ.χ. το άροτρο, οι κάτοικοι του νεολιθικού οικισμού στο Βουνό εγκαταλείπουν τις πρωτόγονες εγκαταστάσεις τους και κατεβαίνουν στην πεδιάδα. Ετσι οι κυνηγοί και οι ψαράδες, οι πρώην τροφοσυλλέκτες δηλαδή, γίνονται πλέον γεωργοί και η ''υψηλή'' θεωρία περί μινωικού αποικισμού κλονίζεται ανεπανόρθωτα», αναφέρει ο επικεφαλής της ανασκαφής.

Μικρό τσεκούρι κατασκευασμένο από βότσαλο από τη θάλασσα που βρέθηκε στην ανασκαφή και αναπαράσταση του εσωτερικού ενός αψιδωτού κτιρίου

Ο οικισμός βρίσκεται σε ένα βραχώδες και υπερυψωμένο ακρωτήρι, σχετικά απροσπέλαστο. Η αρχαιολογική θέση ήταν γνωστή από τη δεκαετία του 1970, οπότε και έγινε επιφανειακή έρευνα.

Το περασμένο καλοκαίρι ωστόσο έγινε συστηματική ανασκαφή από πολυμελή ομάδα αρχαιολόγων. Τα αρχιτεκτονικά απομεινάρια χωρίζονται σε πέντε κατηγορίες: κάθετοι μεγαλιθικοί τοίχοι ανδήρων, λίθινα επικλινή άνδηρα εκφορικής δομής, αψιδωτές ή και ορθογώνιες κατοικίες, χρηστικές κατασκευές και κυκλώπειο τείχος που στηρίζει βραχώδη υποδομή.

Η ανεύρεση ενός ικανού αριθμού από μυλόπετρες, ίσως υποδηλώνει την εκτεταμένη καλλιέργεια σιτηρών, που λόγω της έλλειψης του άροτρου, πρέπει να γινόταν με την τεχνική του «σκαλίσματος». Βρέθηκαν επίσης οστά αιγοπροβάτων, που πιστοποιούν την ύπαρξη έστω και περιορισμένου αριθμού μικρών οικόσιτων ζώων, ενώ σίγουρη θεωρείται η παρουσία του σκύλου, δεδομένης της εμφάνισής του στο Αιγαίο ήδη από τη Μεσολιθική περίοδο.

Ενδιαφέρουσα και χαρακτηριστική για την εποχή της είναι η κεραμική που βρέθηκε. Εντοπίστηκαν επίσης λίθινα εργαλεία και αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως μυλόπετρες άλεσης, γουδιά, γουδοχέρια, βαριές, τσεκούρια και λεπίδες από οψιδιανό από τη Μήλο.

Η μελέτη του αρχαιολογικού υλικού έδειξε ότι η ολοκληρωτική κατάρρευση των κτισμάτων οφειλόταν σε σεισμό, ενώ ακολούθησε άμεσα η εκ νέου ανοικοδόμηση, όπως αποκάλυψε μια νέα οικοδομική φάση.

Κάρπαθος

Ο αρχαιολογικός χώρος του Βλοχού και το ανασκαφικό πρόγραμμα
Ο αρχαιολογικός χώρος Βλοχού είναι γνωστός από το 19ο αιώνα. Η θέση έχει κηρυχθεί ως αρχαιολογικός χώρος με Υπουργική Απόφαση ήδη από το 1964 (ΥΑ 1154/4.3.1964/ΦΕΚ91/Β’/19.3.1964), ενώ έχει καταρτισθεί πρόταση επικαιροποίησης της κήρυξης και οριοθέτησής του.

Σημαντικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν κατά την φετινή περίοδο στον αρχαιολογικό χώρο του Βλοχού, που εκτείνεται στην κορυφή και τις άμεσες παρυφές του λόφου «Στρογγυλοβούνι», στη δυτική θεσσαλική πεδιάδα και πιο συγκεκριμένα στον Δήμο Παλαμά, στην ΠΕ Καρδίτσας.

Πρόκειται για μία ακρόπολη με ισχυρά τείχη εξαιρετικής διατήρησης που αναπτύσσονται τόσο στην κορυφογραμμή του λόφου όσο και στις κλιτύες του. Τα τείχη στον πεδινό χώρο δεν είναι ορατά επιφανειακά, ωστόσο, όπως διαπιστώθηκε κατά τη γεωφυσική διασκόπηση, διατηρούνται αμέσως κάτω από την επιφάνεια του εδάφους.

Στην κορυφή εντοπίζονται επίσης κατάλοιπα αρχιτεκτονικών κατασκευών, που αφορούν σε ένα κτιστό περίβολο ασαφούς προς το παρόν χρήσης, καθώς και σε θεμελιώσεις κτηρίων. Ο πολεοδομικός ιστός της αρχαίας πόλης εκτείνεται κατά κύριο λόγο στην πεδινή περιοχή, στη θέση «Πάτωμα», καθώς στο χώρο διατηρούνται ορατά αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.

Η πρώτη αναφορά στο χώρο έγινε από τον W. Leake (Travelers in Northern Greece, vol. IV, 1835). Ακολούθησε ο J. L. Ussing (Rejsebilleder fra Syden, 1847), οι παρατηρήσεις του οποίου αποτελούσαν τη βασική πηγή πληροφοριών για τουλάχιστον 150 χρόνια. Στην συνέχεια ο Léon Heuzey (Excursion dans la Thessalie turque en 1858, 1927) επισκέφτηκε το χώρο το 1850, ενώ ο Friedrich Stählin (Das hellenische Thessalien (1924) προχώρησε σε ταύτιση της θέσης με την αρχαία πόλη Πειρασία. Το 1960 έγιναν οι πρώτες ανασκαφές τάφων στο νεκροταφείο. Επιπλέον, σωστικές ανασκαφές στο Βλοχό διεξήχθησαν πρόσφατα από τις αρμόδιες Εφορείες (πρώην ΙΓ’ ΕΠΚΑ (Βόλος) και πρώην ΛΔ’ ΕΠΚΑ (Καρδίτσα))

Κατά το τρέχον έτος ξεκίνησε αρχαιολογικό πρόγραμμα στη θέση, το οποίο αποτελεί συνεργασία του Σουηδικού Ινστιτούτου Αθηνών με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας. Πρόκειται για τριετές πρόγραμμα που διεξάγεται υπό τη διεύθυνση της κ. Μαρία Βαϊοπούλου, Προϊσταμένης της Ε.Φ.Α. Καρδίτσας, ενώ επικεφαλής από την πλευρά του Σουηδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου είναι η Dr Heléne Whittaker, καθηγήτρια στο τμήμα Ιστορικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ. Στις εργασίες πεδίου συμμετέχουν ο κ. Robin Rönnlund (Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ) και η κ. Φωτεινή Τσιούκα (Ε.Φ.Α. Καρδίτσας).

Ο προγραμματισμός εργασιών που εγκρίθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο τον Αύγουστο του 2016 περιλαμβάνει επιφανειακή έρευνα, γεωφυσική διασκόπηση και φωτογραμμετρική τεκμηρίωση του χώρου με σύγχρονες μεθόδους.

Οι εργασίες πεδίου της φετινής περιόδου επικεντρώθηκαν στο χώρο όπου εκτείνεται η οχυρωμένη αρχαία πόλη στη θέση «Στρογγυλοβούνι» και περιλαμβάνει την κορυφή και τις πλαγιές του ομώνυμου λόφου καθώς και την πεδινή περιοχή στα νότια ριζά του. Τα οχυρωματικά τείχη αποτυπώθηκαν, καταγράφηκαν με μεθόδους που συνδυάζουν την παραδοσιακή αρχαιολογική τεκμηρίωση και τη σύγχρονη ψηφιακή τεχνολογία.

Τα πρώτα αποτελέσματα των εργασιών υποδεικνύουν ότι ο χώρος του Βλοχού χρησιμοποιήθηκε σε τρεις χρονολογικές περιόδους, εκ των οποίων η πρώτη περιλαμβάνει κυκλοτερή οχύρωση στην κορυφή του λόφου και τείχη που κατευθύνονται προς το νότιο πεδινό τμήμα του λόφου και χρονολογούνται στα ύστερα αρχαϊκά – πρώιμα κλασικά χρόνια, σύμφωνα με την τεχνοτροπία της τοιχοδομίας.

Ο χώρος φαίνεται ότι αναδιαμορφώθηκε σε μια δεύτερη φάση σε τυπική πόλη των κλασικών – ελληνιστικών χρόνων με πολεοδομικό ιστό, οικίες, ακόμα και Αγορά, όπως διαπιστώθηκε κατά τη γεωφυσική διασκόπηση. Ο οικισμός εγκαταλείφθηκε στις αρχές του 2ου αι. π.Χ. ενώ επανακατοικήθηκε κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους.

Πηγή/Φωτογραφία/Βιβλιογραφία

http://www.ethnos.gr/

http://www.culture.gr